Khatarta walxaha qarxa iyo hubka looga tago wadooyinka
Nairobi 02 Aug, 2012
Khatarta walaxaha qarxa ee la dhigo ama looga tago waddooyinka magaalooyinka iyo goobaha kale ee dagaalladu ka dhacaan, ayaa dhibaato weyn ku haya dadka gaar ahaan carruurta, waxaana la sheegaa inay sanad kasta ku nafwaayaan ama xubnahooda ku waayaan boqollaal qof, kuwaasoo aan tirakoob rasmi ah lagu samaynin.
Muqdisho, waa magaalo muddo dheer colaado ay la degeen, waxayna hoy u tahay aaladaha qarxa oo kala nooc ah, markaad lugaynayso ama gaari saaran tahay waxaad si sahlan ku arkaysaa fiilooyinka, fuusyo iyo agabka walxaha qarxa ku xiran yihiin oo daad san wadooyinka, waxaa aad u badan waxyeellada dadka rayidka ah ka soo gaarta aaladahaas halista badan, waxaa dhegaha dadka koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya ku nool ku badan gaadhi rayid siday oo qarax haleelay, haween qashin ururinayey oo miino ay la qaraxday, dad dib u soo noqonayay oo guryahoodii markay yimaadeen ugu yimid hubka hoobiyaha iyo madaafiic aan qarxin ka dibna iyagii ku qarxay, carruur iyaguna in badan qaata walxahaas oo ay ku ciyaaraan kadibna ku qarxaan iyo dhacdooyin kale oo badan bulshadana uurku taallo ku noqday.
Arrimahaas iyo kuwo kale oo badan, ayaa ah waxa maalin kasta dhaca oo dad dila, qaar kalena ku waayeen xubno ka mid ah jirkooda, kuwa ka badbaadana ay ku reebto maskaxdooda waxyeelo, noqdana walaac ku noolayaal.
Dr. Maxamed Cabdi, waa mid ka mid ah takhaatiirta Muqdisho wuxuuna ka hawl galaa xarunta caafimaadka ee Shifo oo la geeyo dadka walxaha qarxaa ay haleelaan si loogu daaweeyo, isagoo ka warramaya ayuu sheegay “Waxyaabaha qarxa ee ka dhashay dagallada waa waxaan la qiyaasi karin, tiradoodana lama oran karo intaas baa ku dhimatay ama ku dhaawacantay, kuwaasoo aan la dhayalsan karin, laakiin dhibka waa badan yahay, goobaha lagu dagaallamay cidna kama nadiifiso waxyaaba ka haray dagaallada, waxaana looga tagaa agab badan oo markii ay doonaan qarxa, carruurta ayaana ku ciyaarta dhibaato baaxad lehna waa ka soo gaarta, waxay ku waayaan xubno ka mid ah jirkooda, way ku dhintaan, kuna naafoobaan, toddobaadkiina waxaa la keenaa xaruntaan caafimaad 2 am 3 carruur ah oo agabkaan laga tegey ay ku qarxeen, gaar ahaan maalmaha Khamiista iyo Jimcaha oo carruurtu aysan aadin goobaha waxbarashada, waana maalmaha ay dhacaan dhibaatooyinka ka soo gaara carruurta walxahaan qarxa.”
Ka sokow kuwa waddooyinka yaal, dadku waxyaabaha qarxa waxay ku daraan qashinka ay ururinayaan kaasoo marka la gubo ama carruurtu ku falaadaan ay qarxaan. Axmed Cumar Warsame wuxuu ka mid yahay dadka ku nool degmada Dhuusamareeb ee gobolka Galgaduud, “Waxyaabaha qarxaa way ku badan yihiin degaannadaan gobolka Galgaduud, waayo muddo dheer ayaa dagaallo ay ka socdeen, goobaha ugu daranna waa bakhaarradii hore ee ciidamadu ay lahaan jireen oo laga dhigay goobo qashinku daadsan yahay. Dhowaan waxaa ku nafwaayay 3 carruur ah ka dib markii ay ku ciyaareen waxyaabo ay ka soo dhex heleen qashinka lagu ururiyey goobahaas, wuxuuna sheegay Axmed inay hadda bulshada billaabeen is abaabul ay qahsinkii dib u soo faagaan kana nadiifiyaan walxihii aan qarxin oo ay ka midka yihiin gumaca rasaasta, bambo gacmeedyada iyo madaxyada madaafiicda aan qarxin, si ay u yareeyaan waxyeelada.”
Xareedo Muumin, waa hooyo dhashay 6 carruur ah deganna Dhuusamareeb,“Dadku caadiyan qashinka ay xaqaan ayay ku darayaan wax kastoo qarxa, iyagoo aan ka fekerayn halista uga imaan karta, waxaana muhiim ah in dadka laga wacyi geliyo arrintaan, hadii ay arkaan agabkaas inaan lagu darin goobaha qashinka ama la dhigin goobaha carruurtu ku ciyaarto.”
Xareedo meysan sheegin goobta dadku ammaan ahaan u geyn karaan walxahaan qarxa, maaddaama waqtigaan aysan joogin gobolka cid si gaar ah hawlahaan u qabata iyo cid ay u dhibaan walxahaan qarxa.
Waaxda ka hortegistam miinooyinka qaramada midoobay ee UN Mine Action,ayaa ku sheegtay warbixinteedii miinooyinka Soomaaliya ay kaga hadlaysay ee soo baxday sanadka 2011, in isticmaalka minooyinka dhulka la geliyo ee Soomaaliya ay soo billaabatay dagaalkii 1977-kii u dhexeeyay Soomaaliya iyo Itobiya, kuwaasoo la geliyey badi xuduudka ay wadaagaan labada wadan, ka dibna jabhadihii ku kacay dowladdii uu madaxda ka ahaa Alle ha u naxariistee Maxamed Siyaad Barre ay wada isticmaaleen siibana intii u dhaxaysay sanadihii 1981 – 1991, sidoo kale walxo badan oo aan qarxin ayaa goob kasta iyo waddo kastoo dagaal ka dhaco ku harayey laga soo billaabo 1991-dii oo ahayd markii la riday dowladdii dhexe.
Bartahama iyo koonfurta ayaana ah goobaha ugu badan ee hadda miinooyinka iyo waxlaha qarxaa aad ugu jiraan gaar ahaan gobollada Banaadir, Galgaduud, Bakool, Bay, Hiiraan, Jubadda Dhexe iyo Jubbada Hoose, sida ay qaramada midoobay ku sheegtay warbixinteeda miinooyinka Soomaaliya ay kaga hadlaysay ee soo baxday 2007.
Klaus Pedersen, waa agaasimaha guud ee gobolka geeska Afrika iyo Yemen u qaabilsan hay`adda la dagaallanka miinooyinka ee Denmark (Danish Demining Group) DDG oo fadhigeedu yahay Denmark, waxayna ka shaqaynayeen ka nadiifinta miinooyinka Soomaaliya laga soo billaabo 1999, wuxuuna sheegay isagoo Raadiyo Ergo u warramaya “Waxaan rabnaa inaan u sheegno dadka Soomaaliyeed haddii ay arkaan walxaha qarxa inaysan taaban ayna la xiriiraan meelaha ugu dhow ciidan ammaan ama hay`adaha ka shaqeeya bixinta miinooyinka sida DDG, isagoo sheegay inay xafiisyo ku leeyihiin goobo badan oo waddanka ah gaar ahaan Somaliland iyo Puntland iyo koonfurtaba.
“Waxaan Somaaliya ka wadnay hawlo aan ku nadiifinayno minooyinka iyo walxaha qarxa laga soo billaabo sanadkii 1999kii, waxaanan u sheegaynaa dadka Soomaaliyeed khatarta ay leedahay waxyaalahan qarxa” ayuu yiri Mr. Pedersen isagoo ku adkeyey inay dadka markasta u furantahayinay la soo xiriiraan xafiisyadooda ku yaalla Somaliland, Puntland, Muqdisho iyo Hiiran.
Dr. Maxamed ayaa isagu qaba in 20-kii sano ee la soo dhaafay goob kasta iyo waddo kasta oo dagaal ka dhacay looga tegey walxahaas qarxa, ayna u dareen qabaan inay daqiiqad kasta dhibaato gaarsiin karaan qof bani`aadam ah.
Haweenka ka shaqeeya nadiifinta waddooyinka Muqdisho ayaa ah kuwa dhibaatooyinka ugu badani ay ka soo gaareen walaxaha qarxa, Nadiifo Cabdulle waxay ka mid tahay haweenkaas waxayna hadda ka hor ka badbaadday qarax 20-kii Diseembar 2011-kii lagula eegtay mar ay hawlo nadiifin ah ka wadeen degmada Dharkeynlley oo ay ku dhinteen 3 haween ah “Runtii wel wel badan baa naga haysta arrintaan, haddaan aragno jawaan xiran ama wax duuduuban waan argagaxnaa, annaga nolol baa noo gaysay hawshaan waase khatar badan tahay oo nafteenna aan ku sugannahay, mar hore ayaa Alle naga badbaadiyey, waxaan ka helo ayaana quud u ah carruurtayda oo aabbahood uusan nooleyn, mana garanayo meel kale oo aan nolosheyda kala soo bixi karo, Alle ayaanse magan galnaa, illaa laba goor ayaana haween aan wada shaqaynaynay kala kulmeen khashinkii ay gurayeen qarax, kuwaasoo qaarna ku dhintay kuwo kalena illaa hadda ay ku yihiin naafo.”
Carruurtu waxay ka mid yihiin dhibanayaasha iyagu ay ka soo gaareen qaraxyada dhibaatooyin badan, waalidka ayaana qaba walaaca ugu badan “Ilamaha wixii ay arkaan way iska qaadanayaan ama garaacayaan, iyagoo gumac hoobiye ama bambaano gacmeed wata ayaad ku arkaysaa, waxaana khatar ah sidaad uga dhigi lahayd, hadday qaraxdo labadiinniiba way idin dilaysaa, waxaan keliya oo aan odhan karnaa (hooyo iska dhig waa miino ku dilaysa way kugu qarxaysaa) markaas baa laga yaabaa inuu dhigo, haddiise uu ku sii adkaysto waa inaan khatar kasta u bareernaa oo ka dhignaa ilmihii walxihii qarxayey ee uu sitey.” ayay tiri hooyo Salaado
Aadan oo dhashay 5 carruur ah kuna nool xaafadda Waaberi ee magaalada Muqdisho.
Sida dhibaatadaan loo yarayn karo ayay dadku fikrado kala geddisan ka qabaan, hooyo Aamina oo ku nool Muqdisho wiil ay dhashayna ku waayey gacantiisa bidix babmo gacmeed uu garaacay oo ku qaraxday ayaa qabta “Waxani waxay ku xiran yihiin inaan nabad helno, oo nidaam helno, haddii nabad la helo waa la iska nadiifin oo dawlad iyo dad ku shaqo leh ayaan helaynaa, haddii ay dagaalladu sii socdaanse markasta qolo cusub ayaa aasaysa ama isticmaalaysa walaxahaan qarxa, waxaana dhibaatadu ay ka soo gaaraysaa waa uun dadka shicibka ah ee ay ugu hoereeyaan carruurta.” Sidoo kale dhibaatadda ammaan darridu waxay kow ka tahay inay hakiso dadka aqoonta u leh nadiifinta walxahaan qarxa, dhowaan ayaa afduub loogu geystay laba shaqaale ah oo u hawl gelayey hay`adda DDG kuwaaso miino sifayn ka waday gobolladda dhexe ee waddanka, afduubkaasoo keenay inay hay`addii gebi ahaanba hakiso howlaheedii goboladda dhexe.
Dhamaad.
YK/AJ/MH
Qodobbo dheeri ah
